Kekemelik ve hızlı bozuk konuşma nedir?
Akıcı konuşma, sözlerin zahmetsiz bir ritimle art arda gelmesidir. Kekemelikte bu akış seslerin ya da hecelerin tekrarı, uzatılması veya sözün bir an takılıp çıkmaması ile bölünür.
Hızlı bozuk konuşmada ise asıl güçlük konuşmanın aşırı hızlı ve düzensiz olmasıdır; heceler yutulur, anlatım dağınıklaşır. Her iki durum da kişinin kendini rahat ifade etmesini zorlaştırabilir.
Türleri ve farkları
Kekemelik
Kişi ne söyleyeceğini bilir, ancak söz istemeden bölünür. "Ba-ba-baba" gibi tekrarlar, "sssu" gibi uzatmalar ya da sesin hiç çıkmadığı takılmalar görülebilir. Konuşma anında gerginlik, göz kırpma gibi eşlik eden hareketler ve bazı kelimelerden kaçınma da eklenebilir.
Hızlı bozuk konuşma (takifemi)
Takifemi, İngilizcede "cluttering" olarak bilinir ve konuşma hızının kişinin denetleyebileceğinden fazla olmasıdır. Heceler birbirine karışır, bazı sesler düşer, cümleler yarıda kesilip yeniden başlar. Kekemelikten farklı olarak kişi çoğu zaman bunun farkında değildir ve konuşurken belirgin bir gerginlik yaşamaz.
Kimlerde görülür, nedenleri nelerdir?
Kekemelik çoğunlukla 2 ile 5 yaş arasında, dil gelişiminin en hızlı olduğu dönemde başlar. Bu yaşlarda pek çok çocuğun konuşmasında gelip geçen takılmalar olur ve bunların önemli bir kısmı zamanla kendiliğinden azalır. Kekemelik erkek çocuklarda daha sık görülür ve onlarda daha uzun sürme eğilimindedir.
Tek başına bir neden gösterilemez. Araştırmalar konuşmayı planlayan beyin sistemlerinin çalışma biçimine ve ailesel yatkınlığa işaret eder. Kekemelik bir korku, şok ya da ailenin bir davranışı yüzünden başlamaz; ancak stres, acele ve heyecan takılmaları artırabilir. Hızlı bozuk konuşmanın da yatkınlıkla ilişkili olduğu düşünülür ve dikkat ya da anlatımı düzenleme güçlükleriyle birlikte görülebilir.
Ne zaman bir uzmana başvurulmalı?
- Takılmalar 6 aydan uzun süredir devam ediyor.
- Sesleri uzatıyor ya da söze başlarken sesi hiç çıkmıyor.
- Konuşurken yüzünde gerginlik, göz kırpma, baş ya da el hareketleri görülüyor.
- Belirli kelimelerden kaçınıyor, söyleyeceğini değiştiriyor ya da susmayı tercih ediyor.
- Konuşmasıyla ilgili "yapamıyorum" gibi sözler söylüyor, üzüldüğü belli oluyor.
- Ailede kekemelik öyküsü var ya da takılmalar 3,5 yaşından sonra başladı.
- Çok hızlı konuştuğu için çevresi onu sık sık anlamıyor ve tekrar etmesini istiyor.
Değerlendirme ve terapi süreci
- 1
Değerlendirme
Konuşma oyun, sohbet ve okuma sırasında incelenir; takılmaların türü, sıklığı ve eşlik eden davranışlar not edilir. Kişinin ve ailenin konuşmaya dair duyguları ve kaygıları da dinlenir.
- 2
Farkındalık ve bilgilendirme
Kişi ve ailesi akıcılık güçlüğünün ne olduğu konusunda bilgilendirilir, yaşa uygun şekilde takılma anlarını tanıması desteklenir. Küçük çocuklarda bu aşama daha çok aileyle birlikte yürütülür.
- 3
Akıcılığı destekleyen çalışmalar
Konuşma hızını ayarlamak, nefesi ve sesi rahat başlatmak, takılma anını zorlanmadan geçmek gibi beceriler oyun ve sohbet içinde çalışılır. Hızlı bozuk konuşmada ağırlık, hızın denetimi ve düzenli, anlaşılır bir anlatım üzerindedir.
- 4
Günlük yaşama taşıma
Seansta kazanılan beceriler evde, okulda, işte ve telefon gibi zorlayıcı durumlarda adım adım kullanılır. Kişinin söz almaktan çekinmeden kendini rahatça anlatabilmesi hedeflenir ve süreç düzenli aralıklarla gözden geçirilir.
Evde neler yapılabilir?
- Çocuğunuz takıldığında sözünü tamamlamayın, "yavaş konuş", "nefes al" gibi uyarılar yapmayın. Sakin bir yüzle bekleyin ve ne anlattığına odaklanın.
- Kendi konuşma hızınızı biraz yavaşlatın ve cümleler arasında kısa duraklar verin. Çocuklar konuşma temposunu en çok çevrelerinden örnek alır.
- Gün içinde birkaç dakikalık, yalnızca ona ayrılmış ve acele edilmeyen bir sohbet zamanı oluşturun.
- Peş peşe soru sormak yerine anlattıklarına yorum yaparak eşlik edin. Evde herkesin sırayla konuşmasına ve kimsenin sözünün kesilmemesine özen gösterin.
- Takılmayı saklanması gereken bir şey gibi görmeyin. Çocuğunuz fark edip sorarsa "bazen kelimeler takılabilir, sorun değil" diyerek sakin bir dille konuşun.
- Hızlı bozuk konuşan bir yakınınızı eleştirmek yerine, anlamadığınız yeri sakin bir şekilde yeniden sorun.
Sık sorulan sorular
Çocuğumun kekelemesi kendiliğinden düzelir mi?
Okul öncesi dönemde başlayan takılmaların önemli bir kısmı zamanla kendiliğinden azalır. Ancak hangi çocukta süreceğini önceden bilmek zor olduğundan, takılmalar birkaç aydan uzun sürüyorsa değerlendirme önerilir.
Değerlendirme her zaman hemen terapiye başlamak anlamına gelmez. Bazen aileye yol gösterilir ve çocuğun konuşması belli aralıklarla izlenir.
Kekemelik ile hızlı bozuk konuşma arasındaki fark nedir?
Kekemelikte kişi ne söyleyeceğini bilir ama söz takılır, tekrarlanır ya da uzar. Hızlı bozuk konuşmada ise sorun konuşmanın çok hızlı ve dağınık akmasıdır; heceler yutulur ve anlaşılırlık düşer.
Kekeleyen kişi takılmanın çoğunlukla farkındadır ve gerginlik yaşayabilir. Hızlı bozuk konuşan kişi ise durumu genellikle çevresinden duyar. İki durum aynı kişide birlikte de görülebilir.
Kekemelik terapisine kaç yaşında başlanabilir?
Akıcılık çalışmasının belirli bir yaş sınırı yoktur; okul öncesi çocuklardan yetişkinlere kadar her yaşta başlanabilir. Çocuğun okula başlamasını ya da okumayı sökmesini beklemeye gerek yoktur.
Küçük yaşta çalışma oyun temellidir ve ailenin katılımıyla yürür. Gençlerde ve yetişkinlerde ise konuşma becerilerinin yanında konuşma kaygısı ve kaçınma davranışları da ele alınır.
Kekemelik korkudan ya da psikolojik bir sebepten mi olur?
Hayır, kekemelik bir korku ya da üzüntü sonucunda başlamaz. Bugünkü bilgiler, konuşmanın beyinde planlanma biçimi ve ailesel yatkınlık gibi etkenlere işaret eder.
Yorgunluk, heyecan ve aceleci ortamlar takılmaları geçici olarak artırabilir. Bu yüzden evdeki sakin ve sabırlı tutum, terapi sürecini destekleyen önemli bir parçadır.
İlgili makaleler
- Kekemeliği Anlamak: Aileler ve Yetişkinler İçin Temel Bilgiler3 dk okuma
- Kekemelikte Terapi Nasıl İlerler? Değerlendirmeden Günlük Hayata3 dk okuma
Bu sayfadaki bilgiler genel bilgilendirme amaçlıdır; uzman değerlendirmesi ve tanı yerine geçmez.