Otizme bağlı dil ve konuşma bozukluğu nedir?
Otizm spektrum bozukluğu (OSB), beynin gelişimiyle ilgili, kişinin iletişim kurma biçimini ve sosyal ilişkilerini etkileyen bir durumdur. "Spektrum" sözcüğü, özelliklerin kişiden kişiye çok farklı biçim ve yoğunlukta görülebildiğini anlatır.
OSB tanılı çocukların bir kısmı hiç konuşmazken bir kısmı akıcı konuşur ama konuşmayı karşılıklı iletişim için kullanmakta zorlanır. Dil ve konuşma terapisi, her çocuğun kendi iletişim yolunu bulmasına ve bunu günlük hayatta kullanmasına destek olur.
Türleri ve farkları
Konuşmanın hiç ya da çok az geliştiği durum
Bazı çocuklar sözcük kullanmaz ya da çok az sözcükle iletişim kurar. Bu çocuklarda önce bakışma, işaret etme, taklit ve sıra bekleme gibi konuşmanın temelini oluşturan becerilere ağırlık verilir.
Ekolali ve tekrarlayıcı konuşma
Ekolali, yani duyduğu sözleri hemen ya da bir süre sonra aynen tekrar etme, OSB tanılı çocuklarda sık görülür. Bu tekrarlar çoğu zaman bir iletişim girişimidir; terapide bunların anlamlı ve çocuğun kendi cümlelerine dönüşmesi desteklenir.
Sosyal dil kullanımında güçlük
Sözcük dağarcığı ve cümleleri yeterli olan bazı çocuklar sohbet başlatmak, sırayla konuşmak, konuyu sürdürmek ya da şakaları ve mecazları anlamakta zorlanır. Dilin bu sosyal yönüne pragmatik dil denir ve terapide ayrıca çalışılır.
Kimlerde görülür, nedenleri nelerdir?
OSB her toplumda, her kültürde ve her gelir düzeyindeki ailede görülebilir; erkek çocuklarda daha sık tanı konur. Nedeni tam olarak bilinmemekle birlikte, araştırmalar genetik yatkınlığın ve beynin erken gelişim dönemindeki farklılıkların rol oynadığına işaret etmektedir.
Ailenin çocuk yetiştirme biçimi otizme yol açmaz; ebeveynlerin bu konuda kendilerini suçlamasına gerek yoktur. Belirtiler çoğunlukla yaşamın ilk iki üç yılında fark edilir ve aileler genellikle konuşmanın gecikmesi ya da çocuğun adına tepki vermemesi gibi nedenlerle başvurur. Tanı, çocuk psikiyatrisi hekimi tarafından konur; dil ve konuşma terapisti ise iletişim becerileri üzerinde çalışan ekibin bir parçasıdır.
Ne zaman bir uzmana başvurulmalı?
- 1 yaş civarında adı söylendiğinde dönüp bakmıyorsa
- Göz teması kurmakta ya da sizinle aynı şeye birlikte bakmakta zorlanıyorsa
- İstediği şeyi parmağıyla göstermek yerine elinizden tutup oraya götürüyorsa
- Sevdiği bir şeyi sizinle paylaşmak için size göstermiyorsa
- Duyduğu sözleri, durumla ilgisi olmadan sık sık tekrar ediyorsa
- Daha önce söylediği sözcükleri ya da kurduğu iletişimi kaybettiyse
- Oyuncaklarla amacına uygun oynamak yerine onları sıralamak, döndürmek gibi tekrarlayan davranışlarda ısrar ediyorsa
Değerlendirme ve terapi süreci
- 1
Ön görüşme ve iş birliği
Aileden çocuğun gelişimi, günlük düzeni ve ilgi alanları hakkında bilgi alınır. Tanı süreci henüz tamamlanmadıysa çocuk psikiyatrisine yönlendirme yapılır, varsa hekim ve özel eğitim raporları dikkate alınır.
- 2
İletişim değerlendirmesi
Çocuğun nasıl iletişim kurduğu, neyi anladığı, taklit, dikkat ve sıra alma gibi temel becerileri oyun içinde gözlenir. Sevdiği şeyler, terapide çocuğu motive edecek kaynaklar olarak not edilir.
- 3
Bireysel planın hazırlanması
Çocuğa özel, günlük hayatta işine yarayacak iletişim hedefleri belirlenir. Plan aileyle ve çocukla çalışan diğer uzmanlarla paylaşılır.
- 4
Terapi ve evde uygulama
Seanslarda ortak dikkat, yani bir şeye birlikte bakıp ilgiyi paylaşma, taklit, istekte bulunma, anlama ve karşılıklı konuşma gibi beceriler oyunla çalışılır. Aileye evde uygulanabilecek küçük adımlar gösterilir ve gelişim düzenli olarak gözden geçirilir.
Evde neler yapılabilir?
- Çocuğunuzun ilgisini çeken şeyi takip edin. Oynadığı oyuncağın yanına oturup ne yaptığını kısa sözcüklerle anlatmak, iletişime açılan bir kapı olabilir.
- Konuşurken yüzünüzü onun göz hizasına getirin. Eğilmek ya da yere oturmak, yüzünüze ve ağzınıza bakmasını kolaylaştırır.
- Kısa ve net cümleler kurun, aynı durumda aynı sözcükleri kullanın. Bu tekrar, sözcük ile anlamı eşleştirmesine yardım eder.
- Sevdiği bir yiyeceği ya da oyuncağı görebileceği ama ulaşamayacağı bir yere koyun. Bakışla, işaretle ya da sesle istediğinde hemen karşılık vererek iletişimin işe yaradığını hissettirin.
- Günlük düzeni olabildiğince sabit tutun. Bir değişiklik olacaksa önceden resimle ya da sözle haber verin.
- Çıkardığı her sese ve yaptığı her jeste anlam yükleyerek karşılık verin. Bu, çocuğa sizinle iletişim kurmanın bir karşılığı olduğunu gösterir.
Sık sorulan sorular
Otizm tanısı alan çocuk konuşmayı öğrenebilir mi?
Birçok çocuk zamanla sözcük ve cümle kullanmaya başlar, ancak her çocuğun yolu ve hızı farklıdır. Konuşmanın ne zaman ve ne ölçüde gelişeceğini önceden söylemek mümkün değildir.
Konuşma tek iletişim yolu değildir; bakışma, işaret etme, jestler ve resimler de çocuğun kendini anlatmasına yardım eder. Terapide amaç, çocuğun kendisi için en işlevsel iletişim yolunu geliştirmesini desteklemektir.
Otizm şüphesi varsa dil terapisine ne zaman başlanır?
İletişimle ilgili ilk işaretler fark edildiğinde, tanı sürecinin bitmesini beklemeden destek almaya başlamak önerilir. Erken dönemde başlanan destek, gelişimin en hızlı olduğu yıllardan yararlanmayı sağlar.
Tanının çocuk psikiyatrisi tarafından konması önemlidir; bu süreç devam ederken dil ve konuşma terapisti iletişim becerileri üzerinde çalışmaya başlayabilir. Terapinin ilk aşamalarında dikkat, taklit ve sıra alma gibi konuşmadan önce gelen becerilere de yer verilir.
Ekolali nedir, otizmde neden görülür?
Ekolali, çocuğun duyduğu sözleri, cümleleri ya da şarkı ve reklam parçalarını aynen tekrar etmesidir. Hemen ardından ya da günler sonra ortaya çıkabilir.
Bu tekrarlar çoğu zaman çocuğun iletişim kurma çabasının bir parçasıdır; bir şeyi istemek, bir durumu anlatmak ya da sakinleşmek için kullanılabilir. Terapide tekrarların neye hizmet ettiği anlaşılmaya çalışılır ve çocuğun kendi cümlelerini kurmasına doğru adım adım ilerlenir.
Konuşma terapisi otizmi ortadan kaldırır mı?
Hayır, konuşma terapisinin amacı otizmi ortadan kaldırmak değil, çocuğun iletişim becerilerini geliştirmesine destek olmaktır. OSB, kişinin yaşamı boyunca taşıdığı bir gelişimsel farklılıktır.
Terapi; anlama, kendini ifade etme ve başkalarıyla etkileşim kurma becerilerini destekler. Özel eğitim, aile ve hekimle birlikte yürütülen bir ekip çalışmasının parçası olduğunda kazanılan beceriler günlük hayata daha kolay yansır.
İlgili makaleler
- Otizmli Çocuklarda Dil ve İletişim Gelişimini Desteklemek3 dk okuma
- Otizm Şüphesinde Dil ve Konuşma Desteğine Başlamak İçin Doğru Zaman3 dk okuma
Bu sayfadaki bilgiler genel bilgilendirme amaçlıdır; uzman değerlendirmesi ve tanı yerine geçmez.