Disfaji (yutma bozukluğu) nedir?
Disfaji, yani yutma güçlüğü; lokmanın ya da sıvının ağızdan mideye ilerlerken zorlanmasıdır. Yemek ağızda dağılabilir, yutkunma gecikebilir ya da lokma boğazda takılıyormuş gibi hissedilebilir.
Yutma güçlüğünde en önemli risk, yiyecek ya da sıvının soluk borusuna kaçmasıdır; tıpta buna aspirasyon denir. Bu durum öksürük, boğulma hissi ve akciğer enfeksiyonu gibi sorunlara yol açabileceği için yutma güçlüğü hekimle birlikte değerlendirilir.
Türleri ve farkları
Ağız kaynaklı yutma güçlüğü
Lokmanın çiğnenmesi, ağızda toplanması ve dil ile geriye itilmesi zorlaşır. Yemek ağızda kalabilir, dudak kenarından dökülebilir ya da yemek süresi uzayabilir.
Boğaz kaynaklı yutma güçlüğü
Yutkunma refleksi gecikebilir ya da soluk borusunu koruyan hareketler yeterince güçlü olmayabilir. Yutkunurken ya da hemen sonrasında görülen öksürük ve boğulma hissi, soluk borusuna kaçma riskine işaret edebilir.
Yemek borusu kaynaklı yutma güçlüğü
Lokma yutulduktan sonra göğüste takılıyormuş gibi hissedilir. Bu tür yakınmalar öncelikle hekim tarafından araştırılır ve terapinin rolü nedene göre belirlenir.
Kimlerde görülür, nedenleri nelerdir?
Yutma güçlüğü her yaşta görülebilir, ancak ileri yaşlarda ve sinir sistemini etkileyen hastalıklarda daha sık karşılaşılır. İnme en sık nedenlerden biridir; inmenin ardından ortaya çıkan yutma güçlüğü zaman içinde değişebileceği için düzenli olarak izlenmesi gerekir.
Parkinson hastalığı, MS, ALS, kas hastalıkları, kafa travması, bunama, baş ve boyun kanserleri ile bu bölgeye uygulanan ameliyat ve ışın tedavileri de yutmayı etkileyebilir. Bazı durumlarda yemek borusundaki darlık gibi yapısal sorunlar ya da kaygı gibi ruhsal etkenler de rol oynar.
Ne zaman bir uzmana başvurulmalı?
- Yemek yerken ya da su içerken sık öksürme veya boğulma hissi
- Yutkunduktan sonra sesin ıslak ya da hırıltılı çıkması
- Lokmanın boğazda ya da göğüste takılıyormuş gibi hissedilmesi
- Yemeğin ağızda uzun süre kalması ya da ağızdan dökülmesi
- Yemek süresinin belirgin şekilde uzaması, yemekten kaçınma
- Açıklanamayan kilo kaybı
- Tekrarlayan akciğer enfeksiyonu ya da nedeni bulunamayan ateş
Değerlendirme ve terapi süreci
- 1
Hekimle birlikte ilk değerlendirme
Yutma güçlüğünün nedeni ve kişinin genel sağlık durumu hekim tarafından incelenir. Gerekli görülürse hekim, yutmayı daha ayrıntılı gösteren görüntüleme incelemeleri isteyebilir.
- 2
Yutma değerlendirmesi
Dudak, dil, çene ve boğaz kaslarının hareketi, yutkunma refleksi ve hangi kıvamlarda zorlanıldığı incelenir. Soluk borusuna kaçma riski bu aşamada özellikle göz önünde tutulur.
- 3
Kişiye özel terapi planı
Yutma kaslarını güçlendiren ve bu kasların uyum içinde çalışmasını destekleyen egzersizler çalışılır. Güvenli yutma için duruş ve kıvam ayarlamaları, değerlendirme sonuçlarına göre planlanır.
- 4
Bakım verenlerle iş birliği ve izlem
Aileye ve bakım verenlere güvenli beslenme için gereken düzenlemeler gösterilir. Yutmadaki değişiklikler düzenli aralıklarla izlenir ve plan buna göre güncellenir.
Evde neler yapılabilir?
- Yemek sırasında kişinin dik oturmasına dikkat edin. Yatar ya da yarı uzanmış durumdayken beslemeyin.
- Yemek saatlerinde televizyonu kapatın ve konuşmayı azaltın. Kişinin dikkatini yemeğe vermesi yutmayı kolaylaştırır.
- Acele ettirmeyin. Bir sonraki lokmaya geçmeden önce ağzın boşaldığından emin olun.
- Yiyecek ve içeceklerin kıvamını kendi başınıza değiştirmeyin. Uygun kıvam değerlendirmeden sonra belirlenir ve size ayrıca anlatılır.
- Yemekten sonra bir süre dik oturmaya devam edin ve ağız temizliğine özen gösterin. Ağızda kalan yemek artıkları da soluk borusuna kaçabilir.
- Yemek yerken sık öksürme, boğulma ya da nefes darlığı fark ederseniz bunu hekime ve terapiste bildirin.
Sık sorulan sorular
Yemek yerken öksürmek neyin belirtisi olabilir?
Yemek yerken ya da su içerken sık öksürmek, yiyecek veya sıvının soluk borusuna kaçtığını gösterebilir. Bu durum tekrarlıyorsa yutmanın değerlendirilmesi gerekir.
Öksürük, vücudun soluk borusunu korumak için verdiği bir tepkidir. Bazı kişilerde bu tepki zayıflar ve kaçma sessizce olabilir; bu yüzden öksürük olmaması her zaman yutmanın güvenli olduğu anlamına gelmez.
Yutma terapisi nasıl yapılır?
Yutma terapisi, değerlendirme sonuçlarına göre hazırlanan bir plan üzerinden ilerler. Yutma kaslarını güçlendiren egzersizler, güvenli yutmayı destekleyen duruşlar ve yutkunma sırasında kullanılan stratejiler çalışılır.
Hangi kıvamdaki yiyecek ve içeceklerin uygun olduğu da bu süreçte belirlenir. Terapi hekimle iş birliği içinde yürütülür ve kişinin durumu değiştikçe plan güncellenir.
İnme sonrası yutma güçlüğü düzelir mi?
İnme sonrası yutma güçlüğünün seyri kişiden kişiye değişir; bazı kişilerde ilk haftalarda belirgin değişim olurken bazılarında güçlük daha uzun sürebilir. Bu yüzden önceden net bir süre söylemek mümkün değildir.
Erken dönemde yapılan değerlendirme, soluk borusuna kaçma riskinin fark edilmesine ve güvenli bir beslenme düzeni kurulmasına yardımcı olur. Terapi süreci, yutma işlevini desteklemeyi ve beslenmenin güvenle sürmesini amaçlar.
Yutma güçlüğü olan kişi ağızdan beslenebilir mi?
Bu karar, hekim ve dil ve konuşma terapistinin değerlendirmesine göre verilir. Bazı kişiler uygun duruş ve kıvam ayarlamalarıyla ağızdan beslenmeye devam edebilir, bazılarında ise bir süre farklı beslenme yolları gerekebilir.
Beslenme biçimiyle ilgili kararlar kişinin güvenliği için ekip olarak alınır ve yutma durumu değiştikçe yeniden gözden geçirilir. Aile bu kararları kendi başına değiştirmemelidir.
İlgili makaleler
- Yutmak Zorlaştığında: Disfaji Belirtileri ve Terapi Süreci3 dk okuma
- İnmeden Sonra Yemek ve İçmek: Yutma Güçlüğünde Bilinmesi Gerekenler3 dk okuma
Bu sayfadaki bilgiler genel bilgilendirme amaçlıdır; uzman değerlendirmesi ve tanı yerine geçmez.