Konuşma sesi bozukluğu nedir?
Konuşma sesi bozukluğu, bazı seslerin yaşa göre beklenen şekilde çıkarılamaması ya da kelime içinde karıştırılmasıdır. Çocuk "r" yerine "y", "k" yerine "t" diyebilir veya bir kelimedeki sesleri atlayabilir.
Çocuk ne söylemek istediğini bilir, ancak sözleri karşı tarafa farklı ulaşır. Bu da konuşmasının aile dışında zor anlaşılmasına yol açabilir. Uygun yaşta başlanan bir terapi süreci, doğru sesin öğrenilmesini ve günlük konuşmaya yerleşmesini destekler.
Türleri ve farkları
Artikülasyon (sesletim) bozukluğu
Artikülasyon, yani sesletim, dil, dudak, damak ve çenenin birlikte hareket ederek sesi biçimlendirmesidir. Bu bozuklukta çocuk belirli bir sesi doğru çıkarmakta zorlanır ve o sesi çoğu kelimede aynı biçimde hatalı söyler. "R" sesini "y" gibi, "ş" sesini "s" gibi söylemek sık rastlanan örneklerdir.
Fonolojik (sesbilgisel) bozukluk
Fonoloji, yani sesbilgisi, bir dilde seslerin hangi sırayla dizildiğini ve birbirinden nasıl ayrıldığını belirleyen kurallardır. Bu bozuklukta çocuk sesi tek başına çıkarabilir, fakat kelime içinde başka bir sesi seçer, sesi düşürür ya da yerini değiştirir. "Bardak" yerine "babak" demek buna örnektir; hatalar kelimeden kelimeye değişebildiği için konuşma daha zor anlaşılır.
Kimlerde görülür, nedenleri nelerdir?
Konuşma sesi bozuklukları en çok okul öncesi dönemde ve ilk okul yıllarında fark edilir. Pek çok çocukta belirgin bir sebep bulunmaz; ses yanlış öğrenilmiş ve zamanla alışkanlığa dönüşmüş olabilir. Ağız içi kas hareketlerinin uyumundaki güçlükler, sık geçirilen kulak enfeksiyonları ya da işitmeyle ilgili sorunlar ve ailede benzer konuşma güçlüğü bulunması da etkili olabilir.
Sesler belli bir sırayla yerine oturur. Çoğu çocukta Türkçedeki seslerin büyük bölümü 5 yaş civarında yerleşmiş olur; bu yaştan sonra süren hatalar kendi kendine düzelmeyebilir. Dil bağının kısa olması gibi yapısal bir durum nadiren bazı sesleri etkileyebilir. Böyle bir durum değerlendirmede ele alınır ve gerekip gerekmediğine hekimle birlikte karar verilir.
Ne zaman bir uzmana başvurulmalı?
- 4 yaşına gelmesine rağmen konuşması aile dışındakiler tarafından çoğunlukla anlaşılmıyor.
- 5 yaşını geçmesine rağmen "r", "s", "ş" gibi seslerde hata yapmayı sürdürüyor.
- Kelimelerin başındaki ya da sonundaki sesleri sıklıkla atlıyor.
- Aynı kelimeyi her seferinde farklı biçimde söylüyor.
- Konuşurken dili dişlerinin arasına giriyor, sesler peltek duyuluyor.
- Anlaşılmadığında üzülüyor, konuşmaktan kaçınıyor ya da arkadaşları söyleyişini taklit ediyor.
- Okuma yazma öğrenirken söyleyemediği sesleri yazıda da karıştırıyor.
Değerlendirme ve terapi süreci
- 1
Değerlendirme
Çocuğun hangi sesleri nasıl çıkardığı oyunlar ve resimli kelimelerle incelenir, ağız içi yapılar ve hareketler gözlenir. Gerekirse işitme kontrolü ya da hekim görüşü önerilir.
- 2
Hedef sesin doğru çıkarılması
Ses önce tek başına çalışılır; dilin, dudağın ve nefesin nasıl kullanılacağı ayna, oyun ve görsel ipuçlarıyla gösterilir. Çocuk doğru ses ile kendi söyleyişi arasındaki farkı duymayı da öğrenir.
- 3
Heceden cümleye
Doğru çıkan ses önce hecelerde, ardından kelimenin başında, ortasında ve sonunda çalışılır. Sonra kısa cümlelere ve oyun içindeki konuşmalara taşınır.
- 4
Günlük konuşmaya yerleştirme
Ses evde, okulda ve arkadaş ortamında kendiliğinden kullanılana kadar pekiştirilir. Aileye kısa ev çalışmaları verilir ve ilerleme düzenli aralıklarla birlikte gözden geçirilir.
Terapide kullandığım materyal
Heceli Adımlar
Heceli Adımlar, yazarı olduğum bir terapi materyalidir. Konuşma sesi bozukluklarında seslerin doğru üretimini ve günlük konuşmaya genellenmesini desteklemek amacıyla geliştirdim; terapi sürecinde bu materyalle de çalışıyorum.
Materyal hakkında bilgi almak için iletişime geçinEvde neler yapılabilir?
- Çocuğunuz bir sesi yanlış söylediğinde onu durdurup tekrar ettirmeyin. Kelimenin doğrusunu doğal bir cümle içinde siz söyleyin: "Evet, tavşan zıplıyor."
- Yüzünüzü görebileceği şekilde, göz hizasında ve sakin bir hızla konuşun. Ağız hareketlerinizi görmek sesleri ayırt etmesine yardımcı olur.
- Terapide verilen ev çalışmalarını kısa tutup her gün yapın. Günde birkaç dakikalık oyunlu tekrar, haftada bir yapılan uzun çalışmadan genellikle daha verimli olur.
- Yanlış söyleyişi sevimli bulup tekrarlamayın, onunla bebeksi bir dille konuşmayın. Doğru örneği her gün sizden duyması önemlidir.
- Kardeşlerin ve yakınların çocuğun konuşmasıyla alay etmemesine özen gösterin. Ne anlattığına ilgi göstermek konuşma isteğini korur.
- Sık kulak enfeksiyonu geçiren ya da seslenildiğinde geç tepki veren bir çocukta işitme kontrolünü ertelemeyin.
Sık sorulan sorular
Çocuğum "r" diyemiyor, ne zaman terapiye başlamalı?
"R" Türkçede en geç yerleşen seslerden biridir ve çoğu çocukta 5 yaş civarında oturur. 5 yaşından sonra "r" yerine "y" ya da "l" kullanılmaya devam ediyorsa değerlendirme önerilir.
Çocuk söyleyemediğinin farkındaysa ve bundan rahatsızlık duyuyorsa biraz daha erken de görüşülebilir. "R" sesinde dilin ucu diş etinin hemen arkasına hızlı ve titrek bir hareketle dokunur. Bu hareket bazı çocuklar için zordur ve terapide adım adım çalışılır.
Yanlış söyleyiş yıllarca sürdükçe alışkanlık güçlenir. Uygun yaşta başlamak, yeni sesin günlük konuşmaya yerleşmesini kolaylaştırır.
Artikülasyon bozukluğu kendiliğinden düzelir mi?
Küçük yaştaki bazı ses hataları gelişimin olağan bir parçasıdır ve zamanla düzelir. Ancak yaşına göre beklenen sesleri söyleyemeyen çocuklarda hata çoğu zaman alışkanlığa dönüşür ve kendi kendine düzelmeyebilir.
Ne kadar beklenebileceği sese ve çocuğun yaşına göre değişir. Emin olamadığınızda yapılan bir değerlendirme, izlemenin mi yoksa çalışmaya başlamanın mı uygun olduğunu netleştirir.
Artikülasyon bozukluğu ile fonolojik bozukluk arasındaki fark nedir?
Artikülasyon bozukluğunda sorun sesin ağızda nasıl çıkarıldığıdır; çocuk belirli bir sesi yapamaz. Fonolojik bozuklukta ise çocuk sesi çıkarabilir, fakat kelime içinde hangi sesin nerede kullanılacağını karıştırır.
İki durum aynı çocukta birlikte görülebilir. Değerlendirmede hangisinin öne çıktığı belirlenir ve çalışma planı buna göre hazırlanır.
Yetişkinler "r" ya da "s" sesini sonradan doğru söylemeyi öğrenebilir mi?
Evet, sesin doğru çıkarılması her yaşta çalışılabilir. Yetişkinlerde yerleşmiş bir alışkanlık söz konusu olduğu için daha fazla tekrar ve düzenli pratik gerekebilir.
Çalışma çocuklardakine benzer şekilde ilerler: ses önce tek başına, sonra kelime ve cümle içinde, en sonunda da günlük konuşmada kullanılır. Kişinin kendi konuşmasını dinleyip fark etmesi bu süreçte önemli yer tutar.
İlgili makaleler
- Artikülasyon mu, Fonolojik Bozukluk mu? Sesleri Yanlış Söyleyen Çocukta İki Farklı Tablo3 dk okuma
- R Sesini Söyleyemeyen Çocuk ve Yetişkin: Nedenleri ve Terapide Neler Yapılır?3 dk okuma
Bu sayfadaki bilgiler genel bilgilendirme amaçlıdır; uzman değerlendirmesi ve tanı yerine geçmez.