Afazi ve dizartri nedir?
Edinilmiş dil ve konuşma bozuklukları, daha önce sorunsuz konuşan bir kişide inme, beyin kanaması ya da başka bir beyin hasarının ardından ortaya çıkan iletişim güçlükleridir. Bu grupta en sık karşılaşılan iki tablo afazi ve dizartridir.
Afazide dili kullanma becerisi etkilenir; kişi aklındaki kelimeyi bulmakta, söyleneni anlamakta, okumakta ya da yazmakta zorlanabilir. Dizartride ise dil sağlamdır, fakat konuşmayı üreten kaslar zayıf ya da uyumsuz çalıştığı için sözcükler net ve anlaşılır çıkmaz.
Türleri ve farkları
Afazi
Beynin dilden sorumlu bölgelerinin zarar görmesiyle oluşan bir dil bozukluğudur. Söyleneni anlamak, kelime bulmak, cümle kurmak, okumak ve yazmak farklı ölçülerde etkilenebilir; kimi kişide konuşma akıcı ama anlamı karışıktır, kimisinde ise kesik kesik ve çok çaba gerektirir.
Dizartri
Konuşma kaslarının zayıflığı, yavaşlığı ya da birbiriyle uyumsuz çalışmasından kaynaklanan bir motor konuşma bozukluğudur. Sesler net çıkmayabilir, ses kısık ya da genizden gelebilir, konuşmanın hızı ve vurgusu değişebilir; afaziden farkı, kişinin ne söyleyeceğini bilmesi ve konuşulanı anlamasıdır.
Kimlerde görülür, nedenleri nelerdir?
Afazi ve dizartri çoğunlukla yetişkinlikte ve ileri yaşlarda, beyni etkileyen bir olayın ardından ortaya çıkar. En sık neden inmedir; beyin kanaması, kafa travması, beyinde oluşan tümörler ve beyni etkileyen enfeksiyonlar da bu güçlüklere yol açabilir.
Dizartri ayrıca Parkinson hastalığı, multipl skleroz (MS) ve ALS gibi zamanla ilerleyen sinir sistemi hastalıklarında görülebilir. Afaziye bazen dikkat, bellek ve planlama güçlükleri de eşlik eder; kişi günlük bir işi hangi sırayla yapacağını düzenlemekte zorlanabilir.
Ne zaman bir uzmana başvurulmalı?
- Söylemek istediği kelimeyi bulamamak, eşyaların adını hatırlayamamak
- Kelimeleri karıştırmak ya da anlamı olmayan sözcükler kullanmak
- Basit soruları ya da yönergeleri anlamakta zorlanmak
- Okuma ve yazmada yeni ortaya çıkan güçlük
- Peltek, yavaş ya da ağızda geveleyerek konuşmak
- Sesin kısılması, genizden gelmesi ya da konuşurken nefesin yetmemesi
- Konuşmanın çevredekiler tarafından zor anlaşılması
Değerlendirme ve terapi süreci
- 1
Hekim değerlendirmesi
Dil ve konuşmadaki değişikliğin nedeni başta nöroloji olmak üzere ilgili hekim tarafından değerlendirilir. Tıbbi durum uygun olduğunda dil ve konuşma terapisine yönlendirme yapılır.
- 2
Dil ve konuşma değerlendirmesi
Anlama, konuşma, kelime bulma, okuma ve yazma ile konuşma kaslarının hareketi, nefes ve ses kullanımı ayrıntılı olarak incelenir. Böylece güçlüğün afazi, dizartri ya da ikisinin birlikteliği olup olmadığı belirlenir.
- 3
Kişiye özel terapi planı
Afazide kelime bulma, anlama ve cümle kurma; dizartride ise sesleri net çıkarma, nefes desteği, konuşma hızı ve vurgu üzerinde çalışılır. Hedefler kişinin günlük yaşamdaki iletişim ihtiyaçlarına göre seçilir.
- 4
Aileyle iş birliği
Yakınlara evde iletişimi kolaylaştıran yollar gösterilir. Terapide çalışılan becerilerin günlük konuşmaya taşınması aileyle birlikte izlenir.
Evde neler yapılabilir?
- Kısa ve sade cümlelerle, sakin bir hızda konuşun. Bir seferde tek bir konu açın.
- Kişiye cevap vermesi için zaman tanıyın, cümlelerini onun yerine tamamlamak için acele etmeyin.
- Konuşurken televizyon ve radyo gibi arka plan seslerini kapatın. Sessiz bir ortam hem anlamayı hem konuşmayı kolaylaştırır.
- Anlamadığınızda anlamış gibi yapmayın. Evet ya da hayır ile cevaplanabilen sorular sorun, jest ve işaretlerden yararlanın.
- Dizartrisi olan kişiyle yüz yüze konuşun. Dudak ve yüz hareketlerini görmek söylediklerini anlamanızı kolaylaştırır.
- Kişiyle bir yetişkin olarak konuşun, çocukla konuşur gibi bir ton kullanmayın ve onu aile sohbetlerine katın.
Sık sorulan sorular
Afazi ile dizartri arasındaki fark nedir?
Afazi dili kullanma becerisini etkiler; dizartride ise dil sağlamdır, konuşmayı üreten kasların çalışması etkilenir. Afazide kişi kelime bulmakta ya da anlamakta zorlanır, dizartride ne söyleyeceğini bilir ama sözcükleri net çıkaramaz.
İki tablo, özellikle inme sonrasında aynı kişide birlikte görülebilir. Bu yüzden değerlendirmede her iki alan ayrı ayrı incelenir ve terapi hedefleri buna göre belirlenir.
İnme sonrası konuşma terapisine ne zaman başlanır?
Kişinin tıbbi durumu uygun olduğunda ve hekimi onay verdiğinde terapiye başlanabilir. İnmeden sonraki ilk dönemde yapılan değerlendirme, iletişim ve yutma ihtiyaçlarının erken fark edilmesine yardımcı olur.
İnmenin üzerinden uzun zaman geçmiş olması da değerlendirme yapılmasına engel değildir. Her dönemde kişinin o anki ihtiyaçlarına göre çalışma hedefleri belirlenebilir.
Afazi kalıcı mıdır?
Afazinin seyri kişiden kişiye değişir ve önceden net bir şey söylemek mümkün değildir. Beyindeki hasarın yeri ve büyüklüğü, kişinin genel sağlığı ve geçen süre bu seyri etkiler.
Terapi süreci, kişinin korunan becerilerini kullanmasını ve iletişimini günlük yaşamda daha işlevsel sürdürmesini destekler. Ailenin sürece katılması da bu açıdan önemlidir.
Konuşma aniden bozulursa ne yapılmalı?
Konuşmanın aniden bozulması, kelimelerin karışması ya da ağızda geveleyerek konuşma inme belirtisi olabilir; vakit kaybetmeden 112 aranmalıdır. Bu tabloya yüzde kayma ya da kol ve bacakta güçsüzlük eşlik edebilir.
Dil ve konuşma terapisi, acil tıbbi müdahale ve hekim değerlendirmesinden sonra gündeme gelir. Kişinin durumu dengelendiğinde iletişim ve gerekirse yutma değerlendirmesi planlanır.
İlgili makaleler
- Afazi: Dilin Aniden Zorlaştığı Durumlar ve İyileşme Yolculuğu3 dk okuma
- Dizartri: Konuşma Kasları Zorlandığında Neler Olur?3 dk okuma
Bu sayfadaki bilgiler genel bilgilendirme amaçlıdır; uzman değerlendirmesi ve tanı yerine geçmez.