Dil ve Konuşma Terapisti Ne İş Yapar, Hangi Durumlarda Destek Olur?

İletişim, günlük yaşamın neredeyse her anında kullandığımız bir beceridir. Derdimizi anlatmak, karşımızdakini anlamak, yaşadığımız bir olayı aktarmak ya da sofrada rahatça yemek yemek çoğu zaman üzerinde düşünmediğimiz işlerdir. Bu becerilerden birinde güçlük ortaya çıktığında ise hem çocuklar hem yetişkinler için okul, iş ve sosyal yaşam zorlaşabilir. Dil ve konuşma terapisti, tam da bu noktada devreye giren sağlık profesyonelidir.

Dil ve konuşma terapisti kimdir?

Dil ve konuşma terapisti; iletişim, dil, konuşma, ses ve yutma ile ilgili güçlükleri değerlendiren ve bu güçlüklere yönelik terapi programı hazırlayıp uygulayan uzmandır. Bu meslek, üniversitelerin dil ve konuşma terapisi bölümlerinde verilen eğitimle ve denetim altında tamamlanan klinik uygulamalarla kazanılır. Terapist, gerektiğinde çocuk doktoru, kulak burun boğaz hekimi, nörolog, psikolog ve öğretmenlerle birlikte çalışır.

Burada iki kavramı ayırmak işe yarar:

• Dil, düşünceleri anlamlı sözcük ve cümlelere dönüştürme ve başkalarının söylediklerini anlama sistemidir. Sözcük bilgisi, ekler, cümle kurma ve sohbetin kurallarını içerir.
• Konuşma ise bu dilin sese dökülmesidir. Nefes alma, ses tellerinin titreşmesi, dil, dudak ve damağın hareketleri konuşmanın parçalarıdır.

Bir kişi dili iyi anlayıp kurabildiği halde sesleri çıkarmakta zorlanabilir. Bir başkası ise sesleri doğru çıkardığı halde cümle kurmakta güçlük yaşayabilir. Terapistin ilk işi, güçlüğün hangi alanda olduğunu ayırt etmektir.

Hangi güçlüklerle çalışır?

Dil ve konuşma terapisti hem çocuklarla hem de yetişkinlerle çalışır. Başlıca alanlar şunlardır:

Çocukluk dönemindeki güçlükler

• Gecikmiş dil ve konuşma: Yaşıtlarına göre geç konuşmaya başlayan, az sözcük kullanan ya da cümle kurmakta zorlanan çocuklar.
• Konuşma sesi bozuklukları: Bazı sesleri çıkaramama, sesleri birbirinin yerine kullanma ya da atlama gibi durumlar. Halk arasında bu durum çoğu zaman “peltek konuşma” ya da “r diyememe” olarak bilinir.
• Kekemelik ve hızlı bozuk konuşma: Konuşmanın akışında tekrarlar, uzatmalar ve takılmalar; ya da konuşmanın çok hızlı ve anlaşılması güç olması.
• Otizme bağlı dil ve konuşma güçlükleri: Otizm spektrum bozukluğu olan çocuklarda iletişim kurma, dili anlama ve sosyal amaçla kullanma becerilerinin desteklenmesi.

Her yaşta görülebilen güçlükler

• Ses bozuklukları: Sesin kısılması, çatallanması, çabuk yorulması ya da yaşa ve cinsiyete uygun olmaması. Öğretmenler, şarkıcılar gibi sesini yoğun kullanan kişilerde sık görülebilir.
• Afazi ve dizartri: Afazi, yani beyin hasarı sonrası dili anlama ve kullanma becerisinin etkilenmesi; dizartri, yani konuşma kaslarının zayıflığı ya da koordinasyon sorunu nedeniyle konuşmanın bozulması. Bu iki durum çoğunlukla inme ya da nörolojik hastalıklar sonrasında görülür.
• Yutma bozuklukları: Disfaji, yani yiyecek ve içeceği ağızdan mideye güvenli biçimde iletmekte güçlük. Hem bebeklerde ve çocuklarda hem de yetişkinlerde görülebilir.

Değerlendirme nasıl yapılır?

Terapiye başlamadan önce ayrıntılı bir değerlendirme yapılır. Amaç, kişinin güçlü ve desteklenmesi gereken yönlerini bütün olarak görmektir. Değerlendirme genellikle şu adımları içerir:

1. Öykü alma: Aileyle ya da kişinin kendisiyle görüşülür. Gelişim süreci, sağlık geçmişi, şikayetin ne zaman başladığı ve günlük yaşama etkisi konuşulur.
2. Gözlem: Çocuklarda oyun sırasında, yetişkinlerde sohbet içinde iletişim becerileri izlenir.
3. Testler ve konuşma örneği: Yaşa uygun testlerle anlama, ifade etme ve sesletim becerileri incelenir. Kişinin doğal konuşmasından alınan örnekler de değerlendirmeye katılır.
4. Yönlendirme: Gerekirse işitme testi ya da hekim muayenesi gibi ek değerlendirmeler önerilir.

Bu bilgiler bir araya getirildiğinde güçlüğün türü ve terapi ihtiyacı daha net görülür.

Terapi süreci nasıl ilerler?

Her kişinin ihtiyacı farklı olduğundan terapi de kişiye özel planlanır. Hazır bir program herkese aynı şekilde uygulanmaz. Değerlendirme sonuçlarına göre ulaşılabilir hedefler belirlenir ve bu hedefler belirli aralıklarla gözden geçirilir.

Çocuklarla yapılan çalışmalar çoğunlukla oyun temellidir. Çocuk oyun içinde yeni sözcükler öğrenir, sesleri dener, sırayla konuşmayı ve derdini anlatmayı deneyimler. Yetişkinlerde ise çalışmalar günlük yaşamın gerçek ihtiyaçlarına göre şekillenir: telefonda konuşabilmek, işe dönebilmek ya da yemeği güvenle yiyebilmek gibi.

Ailenin rolü

Terapi seansta başlar ama evde devam eder. Özellikle çocuklarda ailenin sürece katılması çok önemlidir. Terapist, seansta çalışılan becerilerin evde nasıl destekleneceğini aileyle paylaşır. Böylece çocuk öğrendiklerini yalnızca terapi odasında değil, günlük yaşamın içinde de kullanma fırsatı bulur.

Ne zaman başvurmak gerekir?

Çocuğunuzun konuşması yaşıtlarından belirgin biçimde geri kalıyorsa, söyledikleri çevresi tarafından anlaşılmıyorsa ya da konuşurken sık sık takılıyorsa bir değerlendirme yaptırmak yerinde olur. Yetişkinlerde ise uzun süren ses kısıklığı, inme sonrası konuşma ya da anlama güçlüğü ve yemek yerken sık öksürme veya boğulma hissi başvuru için önemli işaretlerdir.

Erken dönemde yapılan değerlendirme, güçlüğün okul başarısı, sosyal ilişkiler ve özgüven üzerindeki etkilerini azaltmaya yardımcı olabilir. Kaygı duyduğunuz bir durum varsa beklemek yerine bir uzmanla konuşmak, aklınızdaki soruların netleşmesini sağlar.

Kendi çalışmamda her kişiyi önce bütün olarak tanımaya, ardından hedefleri aileyle ya da kişinin kendisiyle birlikte belirlemeye önem veriyorum. Terapiyi, güvenli bir ortamda adım adım ilerleyen ortak bir süreç olarak planlıyorum.